Mniejszości narodowe na Ukrainie

Według spisu powszechnego z 2001 r. – ostatniego przeprowadzonego na Ukrainie – Ukraińcy stanowili 77,8% ludności, a mniejszości narodowe ponad 20%. Spis naliczył w sumie ponad 130 narodowości. Największe mniejszości w 2001 r.:

• Rosjanie – ok. 8,3 mln (17,3%),
• Białorusini – 276 tys.,
• Mołdawianie – 259 tys.,
• Tatarzy krymscy – 248 tys.,
• Bułgarzy – 205 tys.,
• Węgrzy – 157 tys.,
• Rumuni – 151 tys.,
• Polacy – 144 tys.,
• Ormianie – ok. 100 tys.

W historii kraju szczególne miejsce zajmują małe, rdzennie krymskie społeczności: Tatarzy krymscy, Karaimi i Krymczacy.

Od tamtej pory proporcje mogły się wyraźnie zmienić – po aneksji Krymu w 2014 r. i pełnoskalowej inwazji w 2022 r. miliony ludzi opuściły swoje domy – ale nowszego spisu nie przeprowadzono. O ogólnych danych demograficznych piszemy w artykule Ludność Ukrainy.

Ukraina | Według spisu z 2001 roku mniejszości narodowe stanowiły ponad 20% mieszkańców Ukrainy (Ukrainian Girl by Anemone Jones na licencji CC BY 2.0)

Rosjanie na Ukrainie – największa mniejszość

Najliczniejsza mniejszość – w 2001 r. ok. 8,3 mln osób, czyli 17,3% mieszkańców. Rosjanie mieszkali przede wszystkim na wschodzie i południu kraju: w Donbasie, w obwodach charkowskim, zaporoskim i odeskim oraz na Krymie, gdzie stanowili większość. Wojna rozpoczęta w 2014 r. i pełnoskalowa inwazja z 2022 r. mocno zmieniły tę mapę, a jej aktualnego kształtu bez nowego spisu nie da się rzetelnie określić.

Gdzie mieszkają Węgrzy, Rumuni i Mołdawianie?

Węgrzy mieszkają głównie na Zakarpaciu, w okolicach Beregszászu (Berehowa) i Użhorodu, gdzie w wielu miejscowościach stanowią większość. Rumuni skupiają się na północnej Bukowinie (obwód czerniowiecki), a Mołdawianie – w obwodzie odeskim, w pobliżu granicy z Mołdawią.

Bułgarzy i Polacy na Ukrainie

Bułgarzy zamieszkują przede wszystkim Besarabię, czyli południową część obwodu odeskiego, gdzie osiedlili się w XVIII i XIX w. Polacy, których według spisu z 2001 r. było ok. 144 tys., żyją głównie w obwodach żytomierskim, chmielnickim i lwowskim. We Lwowie, Kamieńcu Podolskim czy Żytomierzu działają polskie parafie, szkoły i organizacje kulturalne.

Tatarzy krymscy – rdzenny naród Krymu

Jedna z największych mniejszości – w 2001 r. na Ukrainie mieszkało ok. 248 tys. Tatarów krymskich. To rdzenny lud Krymu, mówiący językiem z grupy tureckiej, którego etnogeneza zaczęła się na półwyspie w XIII wieku. Oprócz Krymu i przyległych obszarów Ukrainy mieszkają także w Turcji, Uzbekistanie, Rumunii, Bułgarii oraz Rosji. Zdecydowana większość Tatarów krymskich to muzułmanie, a dokładniej – sunnici. W maju 1944 r. władze sowieckie deportowały z Krymu całą ludność tatarską (a wkrótce także Ormian, Greków i Bułgarów); Tatarzy mogli masowo wracać dopiero pod koniec lat 80.

Obecnie Tatarów krymskich dzieli się na trzy grupy subetniczne:

• Tats (ok. 55%) – górskie rejony półwyspu,
• Jaliboju (ok. 30%) – południowe wybrzeże Krymu,
• Nogaj (ok. 15%) – stepy krymskie.

Społeczności tatarskie są dobrze zorganizowane i rządzą się tradycyjnymi prawami. W osadach działają lokalne samorządy nazywane medżlisami, szanowane przez mieszkańców.

Najwyższym organem przedstawicielskim Tatarów krymskich jest Kurułtaj, czyli zjazd narodowy, a jego organem wykonawczym – Medżlis. W 2014 r. Rada Najwyższa Ukrainy uznała Tatarów krymskich za rdzenny naród Ukrainy, a Medżlis za ich przedstawicielstwo; rosyjskie władze okupacyjne zdelegalizowały go natomiast na Krymie. W latach 1991–2013 Medżlisem kierował były sowiecki dysydent Mustafa Dżemilew (Qırımoğlu), a od 2013 r. przewodniczącym jest Refat Czubarow. W 1991 r. Kurułtaj zatwierdził flagę narodową Tatarów krymskich – błękitną z żółtą tamgą. Przed 2014 r. na półwyspie wyraźnie odradzała się kultura tatarska: powstawały fundacje, stowarzyszenia i szkoły z nauką języka krymskotatarskiego. Po aneksji wielu działaczy przeniosło się na kontynentalną Ukrainę. Więcej o ich tradycjach kulinarnych przeczytasz w artykule o kuchni tatarskiej.

Ukraina | Wiec w parku Tarasa Szewczenki w Kijowie 18 maja 2014 roku, upamiętniający deportację Tatarów krymskich – błękitne flagi ze złotą tamgą to symbol tego narodu (Rally Deportation of Crimean Tatars by kaktuse, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0)

Karaimi na Krymie – religia i język

Nazwa tej grupy etnicznej – lub raczej religijnej – pochodzi od hebrajskiego słowa „karai”, które oznacza dosłownie „czytać biblię”. Pochodzenie Karaimów jest zróżnicowane. Wywodzą się od ludów tureckich, semickich, a nawet słowiańskich.

Centrum Karaimów znajdowało się najpierw w Czufut-Kale, czyli skalnym mieście, a następnie w Eupatorii. Karaimi wyznają karaimizm – religię, której początki według tradycji sięgają czasów biblijnych. Jako odrębna religia karaimizm wyłonił się ostatecznie na przełomie VII i VIII w. z judaizmu.

Ich podstawowym źródłem wiary jest Tora. Karaimi w życiu stosują się przede wszystkim do dekalogu oraz 10 artykułów wiary. Język karaimski zaliczany jest do kipczackiej grupy języków tureckich. Na terenie Krymu powstał specyficzny dialekt tego języka. Z powodu coraz rzadszego używania język ten powoli zanika, a wiele zwyczajów i tradycji karaimskich zostało zapomnianych. Młode pokolenie Karaimów często nie wraca do dawnych tradycji, które uważa za zacofane. W Polsce mieszka obecnie, według różnych danych, od kilkudziesięciu do kilkuset Karaimów.

Ormianie na Ukrainie i na Krymie

Obecnie stanowią nieliczną grupę, jednak z historycznego punktu widzenia włożyli oni spory wkład w tworzenie kultury i sztuki krymskiej. Jest to starożytny naród indoeuropejski, pierwotnie zamieszkujący obszar Zakaukazia i Wyżyny Armeńskiej.

Ich historia sięga 3 tysięcy lat. Władają językiem ormiańskim, zaliczanym do języków indoeuropejskich z grupy satem. Ludność ormiańska zaczęła napływać na Krym już w wieku XI, jednak największa imigracja była pomiędzy wiekiem XII a XIII. W wieku XIV i XV Krym zaczęto nazywać Przymorską Armenią ze względu na tak ogromną liczbę Ormian zamieszkujących półwysep.

W 1944 r. władze sowieckie deportowały krymskich Ormian w głąb ZSRR i tylko nielicznym udało się później wrócić. Według spisu z 2001 r. na całej Ukrainie mieszkało ok. 100 tys. Ormian, jednak na samym Krymie była to już niewielka społeczność. W wielu miastach zachowały się ormiańskie zabytki sakralne. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest Katedra Ormiańska we Lwowie, położona na Starym Mieście wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Ciekawostką jest fakt, że Ormianie to najstarszy naród chrześcijański na świecie, gdyż chrzest przyjęli już w 301 r. n.e.

Ukraina | Historia Ormian sięga 3 tysięcy lat (… by Tanya.K. na licencji CC BY 2.0)

Krymczacy – Żydzi krymscy

Nazwą Krymczacy określa się Żydów krymskich. Powstanie tej grupy datuje się na przełom VII i VIII wieku. To grupa etniczna, która łączy w sobie elementy judaizmu ze specyficznymi cechami tatarskiego stylu życia. Obecnie najwięcej Krymczaków zamieszkuje Sewastopol, Kercz, Ałusztę, Eupatorię, Krasnopieriekopsk i Teodozję. To dziś bardzo nieliczna społeczność.

Na co dzień Krymczacy posługują się mową rosyjską i jedynie najstarsi z nich znają jeszcze język krymczacki. Jest to dialekt języka krymskotatarskiego zaliczany do języków ałtajskich. Natomiast podczas liturgii używają oni języka hebrajskiego.

Podobnie jak w przypadku innych grup żydowskich, podczas okupacji niemieckiej wielu z nich zostało przesiedlonych i eksterminowanych. Zabito wówczas aż 70% społeczności Krymczaków. W ostatnich latach bardzo wzrosła narodowa świadomość i tożsamość Krymczaków, jednak młode pokolenie nie zna dawnych tradycji ani języka krymczackiego.

Mniejszości narodowe w podróży po Ukrainie

Przez wieki historia Polski przeplatała się z losami Ukrainy, a wiele śladów tej wspólnej przeszłości – polskie parafie, cmentarze, kościoły – zobaczysz do dziś. Rozmówcy zwykle chętnie opowiadają o swoich zwyczajach, a zaproszenie na posiłek do domu warto przyjąć z szacunkiem dla odmienności gospodarzy.

Największe skupiska Polaków i najwięcej polskich instytucji kulturalnych znajdziemy dziś we Lwowie i jego okolicach oraz na Podolu i Żytomierszczyźnie. Działające dawniej polskie stowarzyszenia na Krymie, m.in. w Symferopolu, od 2014 r. funkcjonują na terenie okupowanym przez Rosję.

Najczęstsze pytania

Jaka jest największa mniejszość narodowa na Ukrainie?

Rosjanie – według spisu z 2001 r. ok. 8,3 mln osób, czyli 17,3% mieszkańców. Ukraińcy stanowili wtedy 77,8% ludności, a spis naliczył ponad 130 narodowości.

Ilu Polaków mieszka na Ukrainie?

Spis z 2001 r. naliczył ok. 144 tys. Polaków. Żyją głównie w obwodach żytomierskim, chmielnickim i lwowskim. Nowszego spisu nie przeprowadzono, więc obecna liczba jest nieznana.

Gdzie na Ukrainie mieszkają Węgrzy i Tatarzy krymscy?

Węgrzy (ok. 157 tys. w 2001 r.) mieszkają głównie na Zakarpaciu, w okolicach Berehowa i Użhorodu. Tatarzy krymscy (ok. 248 tys.) to rdzenny lud Krymu; po 2014 r. wielu z nich przeniosło się na kontynentalną Ukrainę.