Ukraiński Sylwester, czyli Malanka

Malanka (Małanka) to ukraiński ludowy Sylwester o pogańskich korzeniach: w wigilię Nowego Roku przebierańcy w maskach i tradycyjnych strojach wędrują od domu do domu z życzeniami i śpiewem, a w wielu miejscowościach przechodzą barwne korowody. Według kalendarza juliańskiego wypada 13 stycznia; od 2023 r., gdy Prawosławna Cerkiew Ukrainy i Kościół greckokatolicki przeszły na nowy kalendarz, dzień św. Melanii przypada 31 grudnia.

Stroje i postacie Malanki

Przygotowania do ukraińskiego Sylwestra rozpoczynają się na długo przed faktyczną datą.

Ukraina | Malanka to prawdziwy festiwal humoru (horroru?) ludowego (Two men in birds costumes,performs Malanka during ethnic festival in open-air museum of Chernivtsi, Ukraine by JuliaKrizhevskaya, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Stroje i akcesoria wykorzystywane w sylwestrowych występach są wykonywane ręcznie. Znajdują się wśród nich kolorowe kostiumy czarownic, goblinów, duchów zmarłych, a także stroje przypominające zwierzęta czy rośliny. Niektórzy uważają, że ukraińska Malanka to odpowiednik znanego na całym świecie święta Halloween.

Zabawy, wróżby i karnawał

Malanka to prawdziwy festiwal humoru ludowego. Jest także inauguracją karnawału, który następuje po sezonie religijnego wyciszenia i zimowego snu…

Oprócz zwyczaju kolędowania, praktykowanego głównie w małych miastach i na wsiach, Malanka to także gry i wróżby. Jedną z nich jest tzw. gra o palianytsia. Tytułowa palianytsia to półsłodki chleb w kształcie ogromnego pączka. Przywiązuje się go do krokwi, a uczestnicy zabawy skaczą i próbują ugryźć jego kawałek. Wygrywa ten, któremu uda się zjeść lub strącić wielkiego pączka…

Ukraina | Malanka to szalona zabawa odbywająca się w przeddzień Nowego Roku według kalendarza juliańskiego (Malanca din Crasna - Красноїльська Маланка 23 by IrMironova, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Kiedy obchodzi się Malankę?

Tradycyjnie Malankę świętowano w noc z 13 na 14 stycznia, czyli w wigilię Nowego Roku według kalendarza juliańskiego (stąd polskie określenie „Stary Nowy Rok”). Od 1 września 2023 r. Prawosławna Cerkiew Ukrainy i Ukraiński Kościół Greckokatolicki obchodzą święta stałe według nowego kalendarza, a w lipcu 2023 r. Boże Narodzenie przeniesiono ustawowo na 25 grudnia – dlatego dzień św. Melanii wypada teraz 31 grudnia. Część Ukraińców trzyma się jednak dawnych dat (według sondażu Deloitte z listopada 2023 r. 17% zamierzało obchodzić Boże Narodzenie 7 stycznia, a 32% – dwukrotnie), więc styczniowa Malanka wciąż ma swoich zwolenników, zwłaszcza w tradycyjnych wsiach Bukowiny.

Gdzie zobaczyć Malankę?

Dawniej Malanka (święto to wzięło swoją nazwę od św. Melanii – patronki tego dnia) obchodzona była prawie we wszystkich wioskach i miastach Ukrainy, dziś tylko w niektórych miejscach udało się utrzymać tradycyjne malankowe uroczystości – najpełniej w zachodniej Ukrainie. Malanka jest tam nazywana „Pereberiya” i posiada cechy prawdziwego ludowego karnawału!

Ukraina | Punktem kulminacyjnym Malanki jest uroczysty korowód – uczestnicy w odświętnych strojach (Krasnoilsk na Bukowinie) (Malanca din Crasna - Красноїльська Маланка 11 by IrMironova, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Punktem kulminacyjnym uroczystości Malanki jest korowód. W Czerniowcach, gdzie odbywa się Festiwal Malanka-Fest, na przykład tysiące ludzi ubranych w stroje Cyganów, czarownic, chochlików, niedźwiedzi, kóz i innych zwierząt przechodzą ulicami zaczepiając przechodniów i widzów.

Ukraina | Ukraińska Malanka – na szczęście nie wszyscy przebierają się za ludowe strachy i demony (Young man in traditional romanian minority costume holding “horse” performs Malanka during ethnic festival in open-air museum of Chernivtsi, Ukraine by JuliaKrizhevskaya, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Według etnografów najciekawsze obchody Malanki odbywają się w miejscowości Horoszewo w obwodzie tarnopolskim. W ostatnich latach miasteczko Horoszewo zainteresowało wielu turystów zarówno z Ukrainy, jak i z zagranicy, którzy przyjeżdżają, aby na własne oczy zobaczyć prawdziwą, szaloną i głośną Malankę…

Malanka w Waszkowcach

Wyjątkowo barwnie Malankę obchodzi się od ponad stu lat w Waszkowcach nad Czeremoszem, w obwodzie czerniowieckim. Mieszkańcy sami szyją kostiumy i malują maski, a przebierają się wyłącznie mężczyźni, od małych chłopców po starszych gospodarzy. Główne postaci to urodziwa Malanka i jej narzeczony Wasyl, a obok nich koza, dziad, baba, niedźwiedź, Cyganie, diabeł i lekarz. W ostatnich latach dołączyli do nich także przebrani „bohaterowie” ukraińskiej polityki.

Tradycyjnie w wigilię Starego Nowego Roku (13 stycznia, a w części rodzin po reformie kalendarza – 31 grudnia) przebierańcy chodzą od domu do domu, pozdrawiają gospodarzy i odganiają złe duchy, a po północy grupy spotykają się na rozstajach dróg. Następnego dnia, na Wasyla, całe towarzystwo z dzwonkami, kołatkami, biczami i petardami wychodzi na drogę – na traktorach, krowach i w samochodach. „Niedźwiedzie” mocują się, „baby” straszą dzieci, a „kozacy” próbują zaprowadzić porządek. Wieczorem wszyscy idą nad rzekę, by wykąpać się w przerębli i „utopić” złego ducha.

Ukraina | Malankowe niedźwiedzie (Men dressed like a bears, performs Malanka during ethnic festival in open-air museum of Chernivtsi, Ukraine by JuliaKrizhevskaya, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Barwne festiwale Ukrainy stają się magnesem przyciągającym turystów w te strony. Malanka zamyka cykl zimowych obrzędów, który zaczyna się od Bożego Narodzenia na Ukrainie; więcej o kalendarzu świąt przeczytasz w tekście o najważniejszych świętach na Ukrainie.

Ukraina | Niektórzy kojarzą Malankę z Halloween – słomiany przebieraniec z Krasnoilska na Bukowinie (Malanca din Crasna - Красноїльська Маланка 02 by IrMironova, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Najczęstsze pytania

Kiedy obchodzi się Malankę?

Tradycyjnie w noc z 13 na 14 stycznia, czyli w wigilię Nowego Roku według kalendarza juliańskiego. Po reformie kalendarza z 2023 r. dzień św. Melanii przypada 31 grudnia.

Gdzie na Ukrainie najlepiej zobaczyć Malankę?

W zachodniej Ukrainie, zwłaszcza na Bukowinie: w Czerniowcach (Malanka-Fest) i w Waszkowcach nad Czeremoszem. Według etnografów najciekawsze obchody są w Horoszewie w obwodzie tarnopolskim.

Kim są postacie Malanki?

Główne role to Malanka i jej narzeczony Wasyl, a obok nich koza, dziad, baba, niedźwiedź, Cyganie, diabeł i lekarz. W Waszkowcach przebierają się tylko mężczyźni.