Zamek w Olesku

Zamek w Olesku to gotycko-renesansowa warownia na owalnym wzgórzu wśród mokradeł w obwodzie lwowskim, w której 17 sierpnia 1629 r. urodził się Jan III Sobieski. Po odbudowie w latach 1963–1974 zamek stał się oddziałem Lwowskiej Galerii Sztuki i jest dziś jednym z najczęściej odwiedzanych zabytków w okolicach Lwowa.

Pod względem architektury Olesko nie ma w zasadzie szans na konkurencję z takimi perełkami, jak twierdze w Kamieńcu Podolskim, Chocimiu, Palance czy Sudaku – nie ta kategoria „wagowa”. Ale wystarczy sam fakt, że w zamku urodził się wybitny polski król, aby postawić go w jednym rzędzie z najbardziej znakomitymi zabytkami Ukrainy.

Ukraina | Zamek w Olesku (Олеський замок) (Olesko Castle 01 by Elena Pleskevich na licencji CC BY-SA 2.0)

Narodziny Jana III Sobieskiego

Matka przyszłego króla, Teofila z Daniłowiczów, przyjechała do Oleska w odwiedziny do swojej matki i tu wydała syna na świat – zamek należał wówczas do jej rodu. O tym, że będzie z niego bardzo ważna figura zaczęto mówić już w dniu jego urodzin. Powiadają, że tego akurat dnia Tatarzy podjechali w pobliże zamku, aby postraszyć Ukraińców. I wtedy rozpętała się burza: siarczyste pioruny poraziły Tatarów… No, z tym to może już lekka przesada, ale podobno grzmot był tak silny, że na pół pękł czarny, marmurowy stół, na którym akuszerka położyła królewicza-noworodka. I ogłuchła biedaczka.

Budowa zamku w Olesku

Ponad sześć wieków minęło od czasu, kiedy na wysokim wzgórzu w Olesku zbudowano zamek. Było to w ciężkim okresie rozpadu Rusi Kijowskiej na udzielne księstewka i zajęcia jej terytorium przez wrogów zewnętrznych. W 1223 roku wojska Czyngis-chana rozgromiły zjednoczone ruskie drużyny nad rzeką Kałką. To wydarzenie było symbolem końca potęgi państwa Kijowskiego. Niszcząc i paląc wsie, tatarsko-mongolskie hordy dotarły do zachodnich rubieży Rusi Kijowskiej. W 1241 r. oddziały Batu-chana zrujnowały miasto Plisnieńsk, leżące 10 km od Oleska. Prawdopodobnie właśnie uciekinierzy z tego miasta założyli na wzgórzu wśród moczarów grodzisko, z którego z czasem powstała twierdza.

Pierwsze pisane wzmianki o zamku w Olesku są datowane na 1327 rok, kiedy to przeszedł we władanie Jurija, syna mazowieckiego księcia Trojdena i ruskiej księżnej Marii. W 1432 r. zamek zajął Władysław Jagiełło i nadał go Janowi z Sienna – ród Sienieńskich władał nim do 1511 r.

Wzniesienie, na którym zbudowano zamek, było podstawą umocnień. Niżej, na zboczu góry, przechodził pierścieniem wał z częstokołem, a dalej – jeszcze jedna linia obrony wał z fosą. Wzgórze otaczał podmokły, niedostępny równinny teren. Na szczycie wzniesiono mury obronne na planie owalu, o długości ok. 130 m.

Ukraina | Zamek w Olesku na wzgórzu otoczonym podmokłą równiną, widok z lotu ptaka (46-206-0015 Olesko Castle RB 24 by Rbrechko, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Innowacje i przebudowy

Położenie zamku na granicy Litwy i Polski powodowało nieustanne walki o niego i przechodzenie z rąk do rąk.

W 1605 r. zamek Oleski ze wszystkimi otaczającymi ziemiami i wsiami przeszedł w ręce wielkiego ukraińskiego magnata Iwana Daniłowicza. Był on typowym przedstawicielem feudalnych elit. Za wiano swojej pierwszej żony, Katarzyny Krasickiej, postanowił przebudować zamek Oleski – zamienić średniowieczną twierdzę w renesansowy pałac. Nieznany architekt (najprawdopodobniej Włoch Galeazzo Appiani), który kierował pracami na zamku, wypełnił postawione przed nim zadanie. Istniejące pomieszczenia w większości zostały, ale ozdobiono powierzchnie ścian i baszt. W celu połączenia budynków sięgających murów obronnych, zbudowano odkryte galerie w formie arkad. Okna na piętrze otrzymały kamienne ramy, a drzwi – portale. Nad bramą i w portalach umieszczono herby właścicieli zamku.

XVIII wiek był okresem znacznych zmian w zamku. Dużą rolę w zmianie wystroju wnętrz odegrał francuski rzeźbiarz Le Blanc. Na zamku pojawiły się nowe kominy i piece, ściany pokryto stiukiem, monumentalnymi malowidłami i sztucznym marmurem. Komnaty zamkowe, w zależności od przeznaczenia, otrzymały nazwy: „portretowa”, „europejska”, „wiedeńska”, „lustrzana” itp.

Ukraina | Rzeźby w parkowej alei przy zamku w Olesku (w 1996 roku odbywał się tu plener rzeźbiarski i w parkowej alei w pobliżu zamku znajdują się prace, które wówczas powstały) (Olesko - Park 01 by Lestat (Jan Mehlich), Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0)

Galeria sztuki w zamku w Olesku

Zniszczony podczas I wojny światowej zamek odbudowano w latach 1963–1974, a od 1975 r. działa w nim oddział Lwowskiej Galerii Sztuki (dawniej muzeum-rezerwat architektoniczny „Zamek Oleski”). W zamkowej galerii zebrano ponad 500 dzieł malarstwa, rzeźby i sztuki dekoracyjnej Zachodniej Ukrainy X–XVIII wieku.

Przy zamku działała też restauracja „Gridnica” (znaczenie: pomieszczenie dla szeregowych drużynników na dworze kniazia), która wspierała utrzymanie zabytku.

Obok zamku zachowały się zabudowania klasztoru kapucynów z 1737 r. Jest to klasyczny barokowy kompleks budynków, którego kompozycyjnym centrum jest kościół.

Najczęstsze pytania

Kiedy urodził się Jan III Sobieski w Olesku?

Przyszły król przyszedł na świat na zamku w Olesku 17 sierpnia 1629 roku. Jego matka, Teofila z Daniłowiczów, przebywała tu w odwiedzinach u swojej matki.

Co można zobaczyć w zamku w Olesku?

Od 1975 r. w zamku działa oddział Lwowskiej Galerii Sztuki z kolekcją ponad 500 dzieł malarstwa, rzeźby i sztuki dekoracyjnej. Warto też obejrzeć renesansowe arkady dziedzińca, park z rzeźbami z pleneru z 1996 r. oraz pobliski klasztor kapucynów z 1737 r.

Gdzie leży zamek w Olesku?

Zamek stoi na wzgórzu wśród mokradeł, na północno-wschodnim skraju wsi Olesko w obwodzie lwowskim. Wycieczkę do Oleska najłatwiej zorganizować ze Lwowa.