Commandaria – najstarsze wino na świecie?

Commandaria to słodkie wino deserowe z suszonych na słońcu winogron, wytwarzane w 14 wioskach na zboczach gór Troodos w dystrykcie Limassol i uważane za najstarsze wino świata produkowane pod niezmienioną nazwą. Nazwę nadali mu w czasach krucjat rycerze zakonni, a metodę suszenia winogron opisywał już Hezjod ok. 800 r. p.n.e. W grudniu 2025 roku tradycję produkcji Commandarii wpisano na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.

Cypr | Winorośl, z której produkuje się wino Commandaria, uprawiana jest na wschodnich zboczach Gór Troodos (Near Trodos, Cyprus by Anna & Michal na licencji CC BY 2.0)

Historia Commandarii – od Hezjoda do UNESCO

Pierwsze wzmianki o winie z suszonych owoców pochodzą z ok. 800 r. p.n.e. Wspomina o nim starożytny grecki poeta Hezjod, który w swoim dziele „Prace i dni” opisuje metodę suszenia winogron na słońcu i produkcji wina.

Sama nazwa wina „Commandaria” pochodzi z czasów krucjat i wywodzi się od „La Grande Commanderie” – posiadłości założonej w XII wieku przez templariuszy, a następnie przejętej przez Zakon Joannitów, którzy uprawiali winorośl i produkowali wino na terenie należącej do nich komandorii, której główna siedziba mieściła się na Zamku Kolossi w okolicach miasta Limassol. Samo słowo komandoria oznacza jednostkę terytorialną podlegającą zakonowi.

Produkowane przez Joannitów wino, było eksportowane m.in. na europejskie dwory, gdzie szybko zyskało dużą popularność i znane było pod nazwą regionu, z którego pochodziło. Do jego popularności przyczynili się również pielgrzymi, zmierzający do Ziemi Świętej, którzy zatrzymywali się na Cyprze, by uzupełnić zapasy – w tym również zapasy wina.

W czasach panowania osmańskiego (XVI–XIX wiek) produkcja i znaczenie wina znacznie spadły, by już nigdy nie odzyskać dawnego, wysokiego poziomu i sławy.

Obecnie wino Commandaria jest nadal produkowane i uznaje się je za najstarsze wino na świecie, produkowane pod tą samą, niezmienioną nazwą. Od 2 marca 1990 roku nazwa jest chroniona jako chroniona nazwa pochodzenia (ChNP), a w grudniu 2025 roku tradycję produkcji Commandarii wpisano na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.

Cypr | Commandaria produkowana jest z dwóch najstarszych, rodzimych odmian winorośli (06 Sep 2008_1100 by Graeme Churchard na licencji CC BY 2.0)

W których wioskach produkuje się Commandarię?

Wino wytwarzane jest w regionie Commandaria na wschodnich zboczach Gór Troodos, w dystrykcie Limassol. Region ten obejmuje 14 gmin posiadających certyfikat produkcji tego wina, a są to winnice w Ajos Jeorjos, Ajos Konstantinos, Ajos Mamas, Ajos Pawlos, Apsiu, Jerasa, Doros, Zoopiji, Kalo Chorio, Kapilio, Lania, Luwaras, Monagri i Siliku.

Commandarię wytwarzają zarówno duże wytwórnie – KEO, LOEL i SODAP – jak i coraz liczniejsze małe winiarnie rzemieślnicze, m.in. Aes Ambelis, Tsiakkas, Kyperounda i Revecca.

Z jakich winogron powstaje Commandaria?

Commandaria produkowana jest z jednych z najstarszych, rodzimych odmian winorośli na świecie – białej xynisteri oraz czerwonej mávro. Szczepy winogron rosną na glebach wulkanicznych, ubogich, co sprawia, że plony są niewielkie ale za to bardzo dobrej jakości.

Cypr | Zamek Kolossi, Limassol (kolossi Castle by Becks na licencji CC BY 2.0)

Jak produkuje się Commandarię?

Wino produkowane jest według starych, tradycyjnych technik. Zebrane ręcznie, dojrzałe winogrona pozostawia się do ususzenia na słońcu na tydzień lub dwa, by odparować jak najwięcej wody i zwiększyć zawartość cukru. Następnie z owoców wyciska się sok i pozostawia w dębowych beczkach do naturalnej fermentacji. Wino fermentuje powoli, przez 2-3 miesiące, w niskich temperaturach, a następnie pozostawia się je w beczkach, by dojrzewało przez co najmniej 2 lata.

Po tym okresie wino rozlewane jest do butelek, gdzie przez następne lata leżakuje i nabiera, pięknego, bursztynowego koloru.

Jak smakuje Commandaria i z czym ją serwować?

Commandaria to wino deserowe, słodkie, o mocnym aromacie suszonych owoców, przypraw i drewna dębowego. Naturalna zawartość alkoholu wynosi ok. 15%, a wino wzmacniane może mieć do 20%.

Commandaria jest idealna jako aperitif, wino po posiłku lub do deseru. Najlepiej smakuje schłodzona do temperatury 9-10°C, podana z deserem, słodkimi owocami, orzechami lub kawą. Historię cypryjskiego winiarstwa można poznać w Muzeum Wina w Limassol, a Commandarii spróbować m.in. podczas Festiwalu Wina w Limassol. Wizyta w winiarniach na zboczach Troodos jest też jednym z punktów proponowanego przez nas planu babskiego urlopu na Cyprze.

Cypr | Produkowane obecnie wino Commandaria (Commandaria Legacy 2000 Lionspirit Collection Wine by Ovipix, Wikimedia Commons, na licencji CC BY 4.0)

Najczęstsze pytania o Commandarię

Z jakich winogron robi się Commandarię?

Z dwóch rodzimych odmian: białej xynisteri i czerwonej mávro. Winogrona suszy się na słońcu przez tydzień lub dwa, a wino dojrzewa w beczkach co najmniej 2 lata.

Gdzie produkuje się Commandarię?

W 14 wioskach na wschodnich zboczach gór Troodos w dystrykcie Limassol. Tylko wino z tego regionu może nosić nazwę Commandaria, która od 1990 roku jest chroniona jako ChNP.

Jak podawać Commandarię?

Najlepiej schłodzoną do 9–10°C, jako aperitif albo do deseru, słodkich owoców, orzechów lub kawy.