Kalendarium dziejów Cypru

Cypr, obok Krety, należy do najdawniej zamieszkałych wysp Morza Śródziemnego – pierwsze ślady ludzi pochodzą sprzed ok. 12 000 lat, a na wyspie odkryto jedne z najstarszych na świecie studni i jedne z najdawniejszych dowodów oswojenia kota. Leżąca w strategicznym punkcie wyspa była kolejno we władaniu Hetytów, Asyryjczyków, Egipcjan, Persów, Rzymian, Bizancjum, Wenecji, Osmanów i Wielkiej Brytanii. Najbardziej na jej dziejach zaważyli jednak Grecy i Turcy – od 1974 r. wyspa jest podzielona, a od 2004 r. należy do Unii Europejskiej.

Cypr | Mozaika z Domu Tezeusza (stanowisko archeologiczne w Pafos) (House of Theseus, Pafos (Paphos) Mosaics - Pafos Archaeological Site, Nea Pafos, Kato Pafos (Paphos), Cyprus by Glen Bowman na licencji CC BY-SA 2.0)

Historia Cypru w starożytności: od Aetokremnos do Bizancjum

Prehistoria i pierwsze osady

• ok. 10 000 lat p.n.e. – pierwsze ślady bytności ludzkiej na Cyprze, w Aetokremnos; społeczność zbieracko-łowiecka.

• 8200 lat p.n.e. – ślady osadnictwa w Aetokremnos. W zachodniej części Cypru odkryto jedne z najstarszych na świecie studni.

Mykeńczycy, Hetyci, Asyria i Egipt

• 1400 lat p.n.e. – przybycie kupców z Grecji Mykeńskiej.

• II połowa XIII w. p.n.e. – Cypr zdobyty przez króla hetyckiego, Tudhaliyę IV.

• 1100-1050 r. p.n.e. – druga fala kolonizacji greckiej.

• 709 r. p.n.e. – Cypr zdobyty przez Sargona II; panowanie Asyryjczyków.

• 669-663 p.n.e. – Cypr uniezależnia się od Asyrii; na wyspie powstają miasta-państwa; wpływy różnych kultur, w tym fenickiej i egipskiej.

• 570 r. p.n.e. – Cypr zdobyty przez faraona Amozisa II. Egipskie panowanie pozostawiło pewne ślady w sztuce, modzie i broni.

Persowie, Aleksander, Rzym i Bizancjum

• 526 r. p.n.e. – Persowie pokonują wojsko egipskie pod Peluzjum i przejmują władzę w państwie faraonów. W skład nowo zdobytych ziem wchodzi Cypr. Mieszkańcy zobowiązani są głównie do płacenia trybutu oraz wystawienia armii na żądanie władcy. Państwa-miasta cypryjskie po raz pierwszy biją własne monety.

• 499 r. p.n.e. – powstanie jońskie – rewolta państw-miast greckich przeciwko Persom. Władcy cypryjscy przyłączają się do powstania, ale Persowie już po roku odzyskują kontrolę nad Cyprem. Rebelia była zaledwie pierwszą z kilku, które miały miejsce w V i IV w. p.n.e.

• 333 r. p.n.e. – do władców cypryjskich dochodzą wieści o zwycięstwie Aleksandra Wielkiego nad Persami pod Issos. Cypryjczycy organizują powstanie przeciwko Persom, a Aleksander zapewnia im niezależność polityczną. Po śmierci Aleksandra Cypr znajduje się w granicach państwa Ptolemeuszy.

• 58 r. p.n.e. – Cypr prowincją rzymską. Rozwija się handel cypryjską oliwą z oliwek.

• 45 r. n.e. – na wyspę przybywają święci: Paweł, Barnaba i Marek; początek Kościoła Cypryjskiego.

• 395 r. – Cypr częścią Bizancjum. Z okresu bizantyjskiego pochodzą m.in. malowane cerkwie w górach Troodos, wpisane – obok Pafos i neolitycznej Chirokitii – na listę UNESCO.

Cypr | Pafos uznawane jest za jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych na Cyprze (The House of Theseus, Pafos (Paphos) Mosaics - Pafos Archaeological Site, Nea Pafos, Kato Pafos (Paphos), Cyprus by Glen Bowman na licencji CC BY-SA 2.0)

Cypr od najazdu Arabów do królestwa Lusignanów (VII–XII w.)

• 647 r. – najazd Arabów. W 688 r. podpisują z cesarzem Justynianem traktat ustalający m.in. podział zebranych na wyspie podatków między kalifat a Bizancjum.

• 965 r. – wyspa wraca do Bizancjum.

• 1185 r. – Cypr zyskuje na krótko niepodległość pod rządami Izaaka Komnena.

• 1191 r. – Cypr zdobyty przez Ryszarda Lwie Serce podczas III krucjaty. Król sprzedaje wyspę zakonowi Templariuszy, a ci – Gwidonowi de Lusignan. Jego następcy rządzą Cyprem jako niezależnym królestwem.

Panowanie Wenecji i podbój osmański (XV–XVI w.)

• 1473 r. – umiera ostatni król z dynastii Lusignan. Jego żona, Wenecjanka Katarzyna Kornaro formalnie rządzi wyspą, w praktyce jednak pozostaje pod wpływami weneckimi. Wenecja w 1489 r. oficjalnie przejmuje kontrolę nad Cyprem. Z powodu dość częstych napadów wojsk osmańskich powstają fortece w Nikozji, Famaguście i Kyrenii.

• 1570-73 r. – wojna Turków Osmańskich z Wenecją. Wojska sułtańskie zdobywają Nikozję w 1570 r., a Famagustę w 1571 r. Kolonizacja turecka. Kościół Katolicki traci na wyspie wpływy, umacnia się Cypryjski Kościół Prawosławny. Osmanowie znoszą feudalizm.

Cypr w XIX wieku: powstania i przejęcie przez Brytyjczyków

• 1821 r. – powstania antytureckie.

• 1828 r. – pierwszy prezydent niepodległej Grecji, Joanis Kapodistrias, nawołuje do unii grecko-cypryjskiej.

• 1878 r. – Brytyjczycy, którzy pomogli Osmanom w czasie wojny z Rosją zapewnili sobie kontrolę nad Cyprem. Formalnie wyspa pozostaje częścią Imperium Osmańskiego.

Cypr | Od 2004 r. Cypr jest członkiem Unii Europejskiej. W czasie negocjacji akcesyjnych cypryjskiej dyplomacji przewodził Ioannis Kasoulides (na zdjęciu w samym środku) (EPP Group Study Days in Marseilles. Ioannis Kasoulides… by EPP Group na licencji CC BY-ND 2.0)

Od kolonii brytyjskiej do podziału wyspy (XX w.)

• 1914 r. – Brytyjczycy anektują Cypr po przystąpieniu Imperium Osmańskiego do I wojny światowej po stronie Cesarstwa Niemieckiego i Austro-Węgier.

• 1925 r. – Cypr zostaje brytyjską kolonią koronną.

• 1931 r. – cypryjscy Grecy żądają unii z Grecją (enosis); Turcy preferują rządy brytyjskie.

• 1950 r. – arcybiskup Makarios III zwierzchnikiem Cypryjskiego Kościoła Prawosławnego oraz liderem walki o unię z Grecją. Początek antybrytyjskich zamachów.

• 1958 r. – cypryjscy Turcy apelują o podział wyspy.

• 1960 r. – Cypr uzyskuje niepodległość; Makarios III prezydentem. Nowe państwo przyjmuje neutralną flagę z konturem wyspy.

• 1963–1964 r. – walki między społecznościami grecką i turecką; w 1964 r. na wyspę przybywają siły pokojowe ONZ.

• 15 lipca 1974 r. – wspierani przez rządzącą w Grecji juntę wojskową (u władzy od 1967 r.) greccy nacjonaliści obalają prezydenta Makariosa, dążąc do połączenia wyspy z Grecją.

• 20 lipca 1974 r. – interwencja turecka na Cyprze; zajęcie północnej części wyspy. Południowa część staje się krajem etnicznie i językowo niemal wyłącznie greckim.

• 1975 r. – proklamowanie Tureckiego Federalnego Państwa Cypru; kolonizacja turecka.

• 1983 r. – proklamowanie Tureckiej Republiki Cypru Północnego i ogłoszenie niepodległości.

Cypr w XXI wieku: Unia Europejska, euro i otwarcie Varoshy

• 2003 r. – otwarcie pierwszych przejść na linii demarkacyjnej; po niemal trzech dekadach mieszkańcy obu części wyspy mogą znów swobodnie odwiedzać drugą stronę.

• 2004 r. – referendum w sprawie zjednoczenia wyspy na warunkach tzw. planu Annana. Turcy popierają projekt, zostaje on jednak odrzucony przez większość grecką. W maju Cypr zostaje przyjęty do Unii Europejskiej. W części północnej nie obowiązują prawa wspólnotowe.

• 1 stycznia 2008 r. – Cypr przyjmuje euro w miejsce funta cypryjskiego.

• 2012–2013 r. – kryzys finansowy; w zamian za międzynarodową pomoc część dużych depozytów bankowych zostaje przymusowo przejęta (tzw. bail-in).

• 2017 r. – fiasko rozmów o zjednoczeniu wyspy w szwajcarskim Crans-Montana.

• 8 października 2020 r. – władze północnej części wyspy częściowo otwierają opuszczoną od 1974 r. dzielnicę Varosha w Famaguście.

Najczęstsze pytania o historię Cypru

Kiedy Cypr stał się niepodległy?

Cypr uzyskał niepodległość od Wielkiej Brytanii w 1960 r., a pierwszym prezydentem został arcybiskup Makarios III. Wcześniej, od 1925 r., wyspa była brytyjską kolonią koronną.

Dlaczego Cypr jest podzielony?

Po zamachu stanu z 15 lipca 1974 r., zorganizowanym przez greckich nacjonalistów wspieranych przez juntę z Aten, 20 lipca na wyspę wkroczyły wojska tureckie i zajęły jej północ. Od tamtej pory wyspa jest podzielona linią demarkacyjną, a rozmowy o zjednoczeniu (m.in. plan Annana w 2004 r. i Crans-Montana w 2017 r.) nie przyniosły porozumienia.

Od kiedy Cypr należy do Unii Europejskiej?

Cypr został członkiem UE w maju 2004 r., a euro przyjął 1 stycznia 2008 r. Prawo wspólnotowe nie obowiązuje jednak w części północnej, którą kontroluje Turcja.